ഇന്ദുലേഖ - പതിനാറു് - മാധവന്റെ രാജ്യസഞ്ചാരം

പതിനാറു്

മാധവന്റെ രാജ്യസഞ്ചാരം

മാധവന്‍ മദിരാശിയില്‍നിന്നു വണ്ടികയറുമ്പോള്‍ക്കബൊമ്പായിലേക്കാണു ടി റ്റു വാങ്ങിയതു് എന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടല്ലോ. തന്റെ കൂടെ ഭൃത്യന്മാര്‍ ആരും ഇല്ല . ഉടുപ്പു് ഇടുന്ന തോല്‍പ്പെട്ടിയില്‍ കുറെ വസ്ത്രങ്ങള്‍ (അധികവും ഇംഗ്ലീഷ്മാതിരി ഉടുപ്പുകള്‍ ) , വേറെ ഒരു പെട്ടിയില്‍ തന്റെ വിശേഷമായ തോക്കുകള്‍, തിരകള്‍, ഒരു ചെറിയ എഴുത്തുപെട്ടിയില്‍ തന്റെ വക പണം, ഒരു എട്ടുപത്തു പുസ്തകങ്ങള്‍ — ഇത്രമാത്രമേ ഒന്നിച്ചെടുത്തിട്ടുള്ളു . വഴിയാത്രയില്‍ മുഴുവന്‍ നല്ല യൂറോപ്യന്‍ ഡ്രസ്സും ബൂട്സും ആണു നിശ്ചയിച്ചു് ഇട്ടുവന്നതു് . ആറു കുഴലുകള്‍ ഉള്ള ഒരു റിവോള്‍വര്‍ കാല്‍ക്കുപ്പായത്തിന്റെ വലിയ പോ റ്റില്‍ ഇട്ടിട്ടു പലപ്പോഴും നടക്കാറുള്ള സമ്പ്രദായം വഴിയാത്ര ആരംഭിച്ചമുതല്‍ മാധവന്‍ എല്ലായ്പ്പൊഴും ചെയ്തുവന്നു . “യൂറോപ്പിലേക്കു തല്‍ക്കാലം പോവേണ്ട , ” എന്നുള്ള സായ്വിന്റെ ഉപദേശവുംക്കകെയില്‍ ധാരാളം പണമില്ലായ്മയും നിമിത്തം മാധവന്‍ അരയാല്‍ച്ചുവട്ടില്‍വെച്ചു സഞ്ചരിപ്പാന്‍ നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന സ്ഥലങ്ങളെ എല്ലാം മനസ്സുകൊണ്ടു വിട്ടു് , വട െഇന്‍ഡ്യയിലും ബര്‍മ്മായിലും സഞ്ചരിക്കാമെന്നുറച്ചു.ക്കബൊമ്പായില്‍ എത്തിയ ഉടനെ അര്‍ന്‍ കൊടുത്ത ചുകപ്പുകടു ന്‍ രണ്ടും വിറ്റു. അപ്പോള്‍ വില്‍കേണമെന്നില്ലായിരുന്നു .ക്കകെയില്‍ ഏകദേശം ഇരുനൂറ്റിഅമ്പതു് ഉറുപ്പിക നാണ്യമായും നോട്ടായും ഉണ്ടായിരുന്നു . എങ്കിലും തന്റെ കാതില്‍ കിടക്കുന്ന ആ കടു ന്‍ രണ്ടും അപ്പോള്‍ തനിക്കു വളരെ ഭാരമായിട്ടും ഉപദ്രവകരമായും തോന്നി അഴിച്ചു വിറ്റു. ഒരു പെരുംകള്ളന്‍ കച്ചവടക്കാരന്‍ നൂറ്റമ്പതു് ഉറുപ്പികയ്ക്കു് സാധു മാധവനോടു കടു ന്‍ തട്ടിപ്പറിച്ചു. മാധവന്‍ ഒരു ഹോട്ടലില്‍ഭക്ഷണം കഴിച്ചു് ഉച്ചതിരിഞ്ഞു് മൂന്നരമണിക്കു കപ്പല്‍ കയറുന്ന ബന്തറില്‍പോയി കടലിലേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ടു നിന്നു . മാധവനു മനസ്സിന്നു വളരെ സുഖം തോന്നി. നമ്മുടെ മലയാളത്തില്‍ കോഴിക്കോടു മുതലായ ദിക്കിലെ കടപ്പുറങ്ങള്‍ മാത്രം കണ്ടവര്‍ക്കുക്കബൊമ്പായി ബന്തറിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങിനെ എന്നു മനസ്സില്‍ യാതൊരു അനുമാനവും ചെയ്വാന്‍ കഴികയില്ലാ . ഇന്‍ഡ്യയില്‍ നിന്നു ബിലാത്തിയിലേക്കും ബിലാത്തിയില്‍നിന്നു് ഇന്‍ഡ്യയിലേക്കും നടക്കുന്ന സകല വ്യാപാര പ്പലുകളും പട പ്പലുകളും ഒന്നാമതു് എത്തുന്നത്ക്കബൊമ്പായില്‍ ആണു് . എല്ലാ സമയവും ഈ ബന്തറില്‍ അതിഗംഭീരങ്ങളായ കപ്പലുകള്‍ നിറഞ്ഞുനിന്നുകൊണ്ടേ ഇരിക്കും . ബിലാത്തിയില്‍നിന്നു വരുന്ന മഹാന്മാരായ സകല ജനങ്ങളും ഇവിടെയാണു് ഒന്നാമതു് ഇറങ്ങുന്നതു് . അങ്ങിനെതന്നെ ഇന്‍ഡ്യയില്‍നിന്നു ബിലാത്തിക്കു പോകുന്നവരും ഇവിടെനിന്നാണു് സാധാരണയായി കപ്പല്‍ കയറുന്നതു്. പിന്നെ പ്രായേണ സകലവിധ വിശേഷചരക്കുകളും ഇന്‍ഡ്യയിലേക്കു ബിലാത്തിയില്‍നിന്നു വരുന്നതു് ഒന്നാമതു് ഇറക്കുന്നതും ഈ മഹത്തായ ബന്തറിലാണു് . അങ്ങിനെയുള്ള ഒരു സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമയെക്കുറിച്ചു ഞാന്‍ വല്ലതും വര്‍ണ്ണി േണ്ടതുണ്ടോ ? വെകുന്നേരം നാലുമണിമുതല്‍ ഏഴുമണിവരെ ഈ ബന്തറില്‍ നടന്നുനോക്കിയാല്‍ കാണാവുന്ന കാഴ്ച വേറെ ഭൂമിയില്‍ ഒരേടത്തും കാണാന്‍ പാടില്ലെന്നു പറവാന്‍ പാടില്ലെങ്കിലും ഇന്‍ഡ്യയില്‍ വേറെ ഒരു സ്ഥലത്തും ഇല്ലെന്നു തീര്‍ച്ചയായും ഞാന്‍ പറയുന്നു . പാല്‍നുരപോലെ അതിധവളങ്ങളായും , നീരുണ്ട മേഘംപോലെ ശ്യാമളങ്ങളായും കുങ്കുമവര്‍ണ്ണങ്ങളായും, അരുണവര്‍ണ്ണങ്ങളായും , മിശ്രവര്‍ണ്ണങ്ങളായും ഉള്ള പലമാതിരി അത്യുന്നതങ്ങളായ ആറും നാലും രണ്ടും കുതിരകളാല്‍ വലിക്കപ്പെടുന്നതും , മഞ്ഞവെയിലില്‍ അതിമനോഹരമായി മിന്നിത്തിളങ്ങിക്കൊണ്ടു കആുകളെ മയക്കുന്നതും ആയ ഗാഡികള്‍ അസംഖ്യം അനേ്യാന്യം തിക്കുതിരക്കു് ഇല്ലാതെ ഓടുന്നതുകളുടെയും , ചിത്രത്തില്‍ നില്‍ക്കുന്നതുപോലെ ബഹുസപ്പമായിട്ടു സമുദ്രതീരത്തില്‍ ചിലേടങ്ങളില്‍ നീര്‍ത്തിട്ടുള്ളതുകളുടെയും കാഴ്ച പിന്നെ ആ ഗാഡികളില്‍ത്തന്നെ ഇരുന്നു കടല്‍ക്കാറ്റു കൊള്ളുന്നവരുടേയും പുറത്തു് എറങ്ങി നടന്നിട്ടും കടല്‍വ ത്തുക്കകെട്ടി ഉണ്ട ീട്ടുള്ള അതിമനോഹരങ്ങളായ ഇരിപ്പെടങ്ങളില്‍ ഇരുന്നിട്ടും കാണാവുന്ന മഹാന്മാരായ പുരുഷന്മാരുടെയും ചന്ദ്രമുഖികളായ സ്ത്രീകളുടെയും വികസിച്ചുനില്‍ക്കുന്ന ചെന്താമരകളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചുകാണുന്ന മുഖങ്ങളോടുകൂടിയ ചെറിയ കിടാങ്ങളുടെയും സംഘം സമുദ്രത്തില്‍നിന്നു വരുന്ന മന്ദസമീരണനെ ഏറ്റു രസിച്ചു സല്ലപിച്ചിരിക്കുന്നതിനെ കാണുന്ന ആനന്ദകരമായ ഒരു കാഴ്ച . നിരന്നു് ഞാനോ നിയ്യോ വലിയതു് എന്നുള്ള ശണ്ഠയോടുകൂടി എന്നു തോന്നും , വരിവരിയായി നില്‍ക്കുന്ന ഇംഗ്ലീഷ്സ്റ്റീമര്‍, ഫ്രഞ്ചുസ്റ്റീമര്‍, ജര്‍മ്മന്‍സ്റ്റീമര്‍ , മറ്റോരോ വലിയ യൂറോപ്യന്‍ രാജ്യത്തിലുള്ള കപ്പലുകള്‍ ഇവകളുടെ കാഴ്ച . അങ്ങിനെ ഇരിക്കുമ്പോള്‍ അതില്‍ ചില കപ്പലുകള്‍ യാത്രയ്ക്കു പുറപ്പെട്ടു്, ധൂമം വലിയ കുഴലുകളില്‍ക്കൂടി തള്ളിത്തള്ളി ആകാശത്തിലേക്കു വിടുന്നതു നോക്കിനോക്കിയിരി െആ കപ്പലുകളേയും ധൂമത്തേയും ക്രമേണ ക്രമേണ കാണാതെ ആയിവരുന്ന ഒരു കാഴ്ച . അങ്ങിനെതന്നെ ബന്തറുകളിലേക്കു വരുന്ന കപ്പലുകള്‍ ക്രമേണ ക്രമേണ അതുകളുടെ വലുപ്പത്തെ കാണിച്ചുംകൊണ്ടു കരയോടു് അടുക്കുന്നതു കാണുന്ന കാഴ്ച . വയ്യുമ്പാടുള്ള മഞ്ഞവെയില്‍ തട്ടി ഉളിയുന്നതായ അതിഭംഗിയുള്ള ചെറിയ പിച്ചള ഴുത്തുകള്‍ വെച്ച കുഴലുകളില്‍ക്കൂടി പുക വിട്ടുവിട്ടു മനോഹരമാകുംവആം കപ്പലുകളുടെ സമീപത്തില്‍നിന്നു പീയറിലേക്കും പീയറില്‍നിന്നു കപ്പലുകളുടെ സമീപത്തേക്കും അതിമേദുരങ്ങളായി നില്‍ക്കുന്ന ആ കപ്പലുകളുടെ ചെറുകിടാങ്ങള്‍ പാഞ്ഞുകളിക്കുന്നതോ എന്നു മനസ്സില്‍ തോന്നിക്കുംവിധം അങ്ങട്ടും ഇങ്ങട്ടും ഓടുന്ന ചെറിയ തീബോട്ടുകളുടെ അതികതൌുകമായ വ്യാപാരങ്ങളെ കാണുന്ന ഒരു കാഴ്ച . ഒരേടത്തു സമുദ്രസഞ്ചാരത്തിനു പുറപ്പെട്ടുവന്ന അതിമഹാന്മാരായ ജനങ്ങളും പരിവാരങ്ങളും കപ്പലില്‍ കയറുവാന്‍ പുറപ്പെടുന്നതും അനുയാത്രയ്ക്കു വന്നവര്‍ ആശീര്‍വ്വചനങ്ങളോടുകൂടി യാത്രപറഞ്ഞു വ്യസനിച്ചുംകൊണ്ടു പിരിഞ്ഞുപോവുന്നതും കാണാം . മറ്റൊരേടത്തു് അധികം കാലമായി ബിലാത്തിയില്‍ സംഗതിവശാല്‍ പോയി താമസി േണ്ടിവന്നവളും തന്റെ പ്രാണപ്രിയയും ആയ ഭാര്യ കപ്പലില്‍നിന്നു് എറങ്ങുമ്പോള്‍ അത്യന്തം ആഗ്രഹത്തോടെ എതിരേല്‍ക്കാന്‍ ചെന്നു നില്‍ക്കുന്ന ഭര്‍ത്താവു് ഭാര്യയെ ബോട്ടില്‍നിന്നു് എറക്കി ഗാഢാലിംഗനംചെയ്തു വിമാനസദൃശമായ ഗാഡിയില്‍ കയറ്റി അതിസന്തോഷത്തോടുകൂടി ഓടിച്ചുംകൊണ്ടു പോവുന്നതും കാണാം . മറ്റൊരേടത്തു് അപ്പോള്‍ കപ്പലില്‍നിന്നു് എറങ്ങിയവരും നാലും അഞ്ചും കൊല്ലങ്ങള്‍ അര്‍നമ്മമാരെ ഒരു നോക്കു കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവരും ആയ കിടാങ്ങളെ അര്‍നമ്മമാര്‍ വന്നു് എടുത്തു് അത്യന്തഹര്‍ഷത്തോടുകൂടി ചുംബിച്ചു സന്തോഷാശ്രു ളോടും ഗല്‍ഗദാക്ഷരങ്ങളായ വാക്കുകളോടും കൂടി അനേ്യാന്യം പ്രമപരവശന്മാരായി നില്‍ക്കുന്നതും കാണാം. ഇതിനെല്ലാം പുറമെ ജനങ്ങളുടെ വിനോദത്തിനുവേണ്ടി അവിടെവച്ചു പ്രയോഗിക്കുന്ന ബാന്‍ഡുവാദ്യത്തിന്റെ സുഖമായ സംഗീതകോലാഹലം . പിന്നെ ഈ സകല കാഴ്ചകള്‍ക്കും വിനോദങ്ങള്‍ക്കും ജീവനും അതിശോഭയും കൊടുക്കുന്നതും വാചാമഗോചരമായി നിസ്തുല്യമായിരിക്കുന്നതും ആയ സൂര്യാസ്തമനശോഭാ . ഇതുകളെ എല്ലാം കണ്ടുകണ്ടു മാധവന്‍ ആനന്ദിച്ചു നിന്നുപോയി . പഴഞ്ചൊല്ലായി പറയുംപ്രകാരം ചുങ്കം വീട്ടിയ മനുഷ്യന്‍ എന്നവനെപ്പോലെ തനിക്കു് അപ്പോള്‍ എന്തും യഥേംം പ്രവര്‍ത്തിക്കാമെന്നുള്ള ഒരു സ്വാതന്ത്ര്യം ഉണ്ടായതുകൊണ്ടും മാധവനു മനസ്സില്‍ വളരെ സുഖംതോന്നി . മുമ്പില്‍ ണ്ട ഏതെങ്കിലും ഒരു കപ്പലില്‍ ഒന്നു കയറി അല്‍പം സമുദ്രയാത്ര ചെയ്യേണമെന്നു് മാധവനു് ഒരു മോഹം തോന്നി. അന്നു് അസ്തമിച്ചു് ഒന്‍പതു മണിക്കു കല്‍ ത്താവിലേക്കു പുറപ്പെടുന്ന സ്റ്റീമര്‍ ‘മെറീനാ ’ എന്ന കപ്പലിലേക്കു ടി റ്റു വാങ്ങി രാത്രി എട്ടുമണിക്കു കപ്പല്‍കയറുകയും ചെയ്തു. ആപല്‍ക്കാലത്തു് ഒന്നും സുഖമായിവരാന്‍ പാടില്ലല്ലോ . താന്‍ കയറിയ കപ്പല്‍ എന്നേക്കു കല്‍ ത്താവില്‍ എത്തേണ്ടതാണെന്നുള്ള അനേ്വഷണം മാധവന്‍ ചെയ്തിട്ടില്ലായിരുന്നു . ഈ കപ്പല്‍ കല്‍ ത്താവിലേക്കു് എത്തുന്നതിന്നു മുമ്പു പലേ ബന്തറുകളിലും താമസിക്കാന്‍ ഏര്‍പ്പെട്ടതായിരുന്നു. രണ്ടു ദിവസം കൊണ്ടു മാധവനു സമുദ്രയാത്രയിലെ മോഹം തീര്‍ന്നു. എന്നല്ലാ ശരീരത്തിന്നു കുറേയ സുഖ േടും തുടങ്ങി . മലബാറിന്നു നേരെ കപ്പല്‍ എത്തിയപ്പോള്‍ പുറപ്പെട്ടിട്ടു ഒമ്പതു ദിവസമായിരിക്കുന്നു . മലബാര്‍ രാജ്യം കപ്പലില്‍നിന്നു കുഴല്‍വെച്ചു നോക്കി ണ്ടപ്പോള്‍ ക്ഷണേന മാധവനു വന്ന വ്യസനത്തെക്കുറിച്ചു് എങ്ങിനെ പറയും? തന്റെ അമ്മയേയും അര്‍നേയും ഓര്‍ത്തു കണ്ണില്‍ വെള്ളം വന്നു . ഇതിനു് അല്‍പം

വിശേഷവിധി കാരണവും അപ്പോള്‍ ഉണ്ടായിരുന്നു . തനിക്കു് അപ്പോള്‍ കുറേയ പനിയും തുടയിന്മേല്‍ ഒരു വലിയ കുരുവും ഉണ്ടായിരുന്നു . എണീപ്പാനും നടപ്പാനും പ്രയാസം . കപ്പലിലെ ആഹാരം ഒന്നും തനിക്കു പിടിക്കുന്നില്ല . തനിക്കു് ഇംപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഒരു മുഖവും എങ്ങും കാണ്ണമാനില്ലതന്നെ. അതിപുര്‍ത്തോടെ നോക്കുന്ന ചില യൂറോപ്യന്മാരും ചില താടിക്കാരായ തുലു രും മറ്റും അല്ലാതെ കപ്പലില്‍ വേറെ ഒരാളുമില്ല . തനിക്കു് ഒരു ഭൃത്യന്‍ കൂടി ഇല്ല. ഇങ്ങിനെയെല്ലാമിരിക്കുമ്പോഴാണു മലയാളത്തിന്നു നേരെ തൂക്കില്‍ കപ്പല്‍ എത്തിയതു്. കപ്പലില്‍നിന്നു കുഴല്‍വെച്ചു നോക്കിയപ്പോള്‍ രാജ്യം നല്ലവആംകണ്ടു . തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട അര്‍നേയും അമ്മയേയും ഓര്‍ത്തു കണ്ണില്‍ വെള്ളംവന്നു . ‘കംം ! ദെവമേ ! എന്നെ ഈ സ്ഥിതിയില്‍ ആക്കിയല്ലോ ? ’ എന്നു് ഓര്‍ത്തുംകൊണ്ടും കുറെ കരഞ്ഞു . ഉടനെ ഇന്ദുലേഖയുടെ ഓര്‍മ്മ വന്നു. കുഴല്‍ അവിടെയിട്ടു . താന്‍ മരിച്ച ശവം കടലില്‍ ഇട്ടുപോയാലും മലയാളത്തില്‍ അത്രവേഗം താന്‍ ചവിട്ടുകയില്ലെന്നു ധീരതയോടെ നിശ്ചയിച്ചു തന്റെ വിരിപ്പില്‍തന്നെ കിടന്നു. കപ്പല്‍ അതിസാവധാനത്തില്‍തന്നെയാണു പിന്നെയും യാത്ര . ചുരുക്കിപ്പറയാം. കല്‍ ത്താവില്‍ കപ്പല്‍ എത്തുമ്പോള്‍ക്കബൊമ്പായി വിട്ടിട്ടു് ഇരുപത്തുമൂന്നു ദിവസമായിരിക്കുന്നു. എന്നാല്‍ കപ്പലില്‍നിന്നു് ഇറങ്ങുമ്പോള്‍ മാധവനു ശരീരത്തിനു നല്ല സുഖമായിരിക്കുന്നു. അധികം ദിവസം പരിചയിച്ചതിനാല്‍ സമുദ്രത്തിലെ കാറ്റും കപ്പലിലെ ആഹാരവും മാധവനു പിടിച്ചതിനാലായിരിക്കാം ഈ സുഖം ഉണ്ടായതു് . എങ്കിലും കരയി എറങ്ങിയ ഉടനെ, “ആവു! ഈശ്വരാധീനം , കരയ്ക്കിറങ്ങിയല്ലോ , ’ എന്നാണു മാധവനു് ഒന്നാമതു തോന്നിയതു്. കല്‍ ത്താപട്ടണം കണ്ടു മാധവന്‍ വിസ്മയിച്ചു . വിസ്മയിച്ച പ്രകാരം പറയാന്‍ ഞാന്‍ ഭാവിക്കുന്നില്ലാ. രണ്ടു ദിവസം കല്‍ ത്തയില്‍ താമസിച്ചതിന്റെ ശേഷം ഒരു ദിവസം അവിടുത്തെ പാര്‍ക്കു് (മൃഗങ്ങളെ കാഴ്ചയ്ക്കായി വെച്ചിട്ടുള്ള സ്ഥലം ) കാണ്ണമാന്‍ പോയി. ഓരോ വിശേഷങ്ങള്‍ കണ്ടു നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള്‍ വലിയ വിശേഷമായ ഉടുപ്പുകള്‍ ഇട്ടിട്ടുള്ള മൂന്നുനാലു് ആളുകള്‍ തനിക്കു് അഭിമുഖമായി വരുന്നതു കണ്ടു . അവര്‍ മാധവന്റെ സമീപം എത്തി . മാധവന്‍ അപ്പോള്‍ നിന്നിരുന്നതു പാര്‍ക്കില്‍ ‘ചീട്ടാ ’ എന്നു് ഇംീേഷില്‍ പറയുന്ന ഒരുതരം ചെറുവക നരിയെ ഇട്ടിട്ടുള്ള ഒരു ഇരുമ്പഴിക്കൂട്ടിന്റെ സമീപമായിരുന്നു. അവിടെത്തന്നെയാണു് ഈ യോഗ്യരായ നാലുപേരും വന്നു നിന്നതു് . ഈ ചെറുനരിക്കു് എര കൊടുക്കുന്ന സമയമായതിനാല്‍ അതു കാണ്ണമാന്‍ ഇവര്‍ എല്ലാവരുംകൂടി കൂട്ടിന്നു് അടുത്തുപോയി നിന്നു . അങ്ങിനെ ഇരിക്കുമ്പോള്‍ എര തിന്നാന്‍ കൊടുക്കുന്ന കൂടുസൂക്ഷകന്‍ കൂട്ടിന്റെ ഒന്നാമത്തെ വാതില്‍ ദ്ദരി അതില്‍ കുറെ മാംസം ഇട്ടു . പിന്നെ ആ വാതില്‍ അടയ്ക്കാന്‍ അഗ്നാളിച്ചു കൂട്ടിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലുള്ള വാതില്‍ തുറന്നു . ക്ഷണത്തില്‍ ഒരു ചാട്ടത്തിന്നു് ഈ ചെറുനരി കൂട്ടിന്റെ പുറത്തായി . ഈ വന്ന നാലുപേരും ഭയപ്പെട്ടു നിലവിളിച്ചു് ഓടി. ആ ക്ഷണം മാധവന്‍ തന്റെ പോ റ്റില്‍ നിന്നു റിവോള്‍വര്‍ എടുത്തു് ഒരു വെടിവെച്ചു. ചെറുനരി ഒന്നു ചാടി . രണ്ടാമതു് ഒരു വെടിവെച്ചു ; മൃഗം ചത്തുവീണു . ഉടനെ അവിടെനിന്നു് ഓടിപ്പോയ ശൂരന്മാരെല്ലാം തിരിയെത്തന്നെ വന്നു . നാലുപേര്‍ ഒന്നായി വന്നവരില്‍ ഒരാള്‍ മാധവന്റെക്കകെപിടിച്ചു് , ഇംഗ്ലീഷില്‍ , “മിടു ന്‍–മിടു ന്‍ , ”എന്നു പറഞ്ഞു—പിനെ ഇങ്ങിനെ ചോദിച്ചു : “താങ്കള്‍ മലബാറില്‍നിന്നു വരുന്നാളാണെന്നു ഞാന്‍ വിചാരിക്കുന്നു . ” (ഈ ചോദ്യത്തിന്നു സംഗതി ഉണ്ടായി . ചെറുനരിയുമായുണ്ടായ പിണ ത്തില്‍ മാധവന്റെ തലയില്‍ ഉണ്ടായിരുന്നക്കതൊപ്പി താഴത്തുവീണപ്പോള്‍ അതിദീര്‍ഘമുള്ള മാധവന്റെ കുടുമ പുറത്തുവീണു കണ്ടതിനാലാണു് ഈ ചോദിച്ച ആള്‍ മാധവന്‍ മലബാര്‍രാജ്യക്കാരനാണെന്നു് ദ്ദഹിച്ചതു്. ഈ ചോദിച്ച മനുഷ്യന്‍ മദിരാശിയില്‍വെച്ചു ചില മലയാളികളെ കണ്ടു പരിചയമുള്ളാളായിരുന്നു.)

മാധവന്‍: അതെ. “ഈ രാജ്യത്തു് എപ്പോള്‍ വന്നു ? ”

മാധവന്‍: രണ്ടുദിവസമായി.

‘എവിടെ താമസി ുന്നു? ”ക്കും ? ”

മാധവന്‍: ഒരു ഹോട്ടലില്‍. “രാജ്യം കാണാന്‍ വന്നതായിരി

മാധവന്‍: അതെ. “താങ്കളുടെ മലബാര്‍രാജ്യക്കാരെ എനിക്കു വളരെ ബഹുമാനമാണു് . താങ്കളുടെ ചെറുവയസ്സും കോമളാകൃതിയും അതിധെര്യവും മിടുക്കും കണ്ടു ഞങ്ങള്‍ വളരെ സന്തോഷിക്കുന്നു . ഞാന്‍ ഈ ദിക്കില്‍ ഒരു കച്ചവടക്കാരനും ഗൃഹസ്ഥനുമാണു് . എന്റെ പേര്‍ ബാബു ഗോവിന്ദസെന്‍ എന്നാണു്. എന്റെ അടു െനില്‍ക്കുന്ന ഇയാളുടെ പേര്‍ ഗോപിനാഥബാനര്‍പ്പി എന്നാണു്. ഇദ്ദേഹം എന്റെ കൂട്ടുകച്ചവടക്കാരനാണു് . ഈ നില്‍ക്കുന്നാളുടെ പേര്‍ ബാബു ചിത്ര പ്രസാദസെന്‍ എന്നാണു്. ഇദ്ദേഹം എന്റെ അനുജനാണു് . ഈ ചെറുപ്പക്കാരന്‍ എന്റെ മകനാണു്. ഗവര്‍മ്മെണ്ടുദേ്യാഗമായിക്കബൊമ്പായില്‍ താമസമാണു് . ബാബു കേശവചന്ദ്രസെന്‍ എന്നാണു പേര്‍. താങ്കള്‍ വേറെ പ്രകാരം നിശ്ചയങ്ങള്‍ ഒന്നും ചെയ്തുപോയിട്ടില്ലെങ്കില്‍ ഈ കല്‍ ത്തായില്‍ താമസം ഉള്ള ദിവസങ്ങളില്‍ ഞങ്ങളുടെ ആതിഝ്യം ദയവുചെയ്തു സ്വീകരിച്ചു ഞങ്ങളുടെ ബങ്കളാവുകളില്‍ താമസമാക്കാന്‍ ഞങ്ങള്‍ വളരെ അപേക്ഷിക്കുന്നു . എന്റെ മകന്‍ കേശവചന്ദ്രസെന്‍ ഒരാഴ്ചവട്ടത്തിനുള്ളില്‍ക്കബൊമ്പായിലേക്കു പോവുന്നുണ്ടു് . ആ സമയത്തിനുള്ളില്‍ താങ്കളും മലബാറിലേക്കു തിരിയെപ്പോവാന്‍ വിചാരിക്കുന്നുവെങ്കില്‍ രണ്ടുപേര്‍ക്കുംകൂടി സുഖമായിക്കബൊമ്പായിവരെ പോവുകയും ചെയ്യാമല്ലൊ . സവിനയം ഒന്നാന്തരം ഇംഗ്ലീഷില്‍ അത്യാദരവോടെ ഈ മഹായോഗ്യനായ മനുഷ്യന്‍ പറഞ്ഞ വക്കു മാധവന്റെ മനസ്സിനെ ലയിപ്പിച്ചു .

മാധവന്‍: താങ്കളുടെ ആതിഥ്യം ഞാന്‍ ആദരവോടുകൂടി സ്വീകരിക്കുന്നു . എനിക്കു് ഈ രാജ്യത്തു യാതൊരു ബഗ്നു ളും പരിചയക്കാരും ഇല്ലാ . താങ്കള്‍ക്കു് അകാരണമായി ഈ ആദരവു് എന്നില്‍ ഉണ്ടായതു് എന്റെ ഭാഗ്യമാണെന്നു ഞാന്‍ വിചാരിക്കുന്നു . ചത്ത നരിയുടെ ശവം കുറേനേരം നോക്കിനിന്നു വിവരങ്ങള്‍ എല്ലാം പാര്‍ക്കുകീപ്പറെ അറിയിച്ചു. എല്ലാവരുംകൂടി പാര്‍ക്കുഗേറ്റിലേക്കു വന്നു . അവിടെ നില്‍ക്കുന്ന നാലു് അത്യുന്നതങ്ങളായ കുതിരകളെക്കകെട്ടിയ ഒരു തുറന്ന ബഹുവിശേഷമായ വണ്ടിയില്‍ ബാബുമാരും മാധവനും കയറി ബാബു ഗോവിന്ദസേന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോകയുംചെയ്തു . ബാബു ഗോവിന്ദസേനും അനുജന്‍ ചിത്രപ്രസാദസേനും കല്‍ ത്താവില്‍ ഉള്ള കോടീശ്വരന്മാരില്‍ അഗ്രഗണ്യന്മാരായിരുന്നു . അവരുടെ ബങ്കളാവിന്റെ പേര്‍ അമരാവതി എന്നാണു് . പ്രതേ്യകിച്ചുക്കതെരു ളില്‍നിന്നു വിട്ടു നാലുഭാഗവും അതിമനോഹരങ്ങളായ പുഷ്പവാടികളെക്കൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടാണു ബങ്കളാവുകള്‍ നില്‍ക്കുന്നതു് . ഈ വലിയ തോട്ടത്തിലേക്കു് ഏകദേശം അടുക്കാറായപ്പോഴേക്കുതന്നെ മാധവന്റെ മനസ്സില്‍ ബഹു ആശ്ചര്യരസമാണു് ഉണ്ടായതു്. നാലഞ്ചു് അത്യുന്നതങ്ങളായ മാളികകള്‍ ദൂരത്തുനിന്നു വെളുവെളെ ആകാശത്തിലേക്കു ഗോപുരങ്ങളോടു കൂടി ഉയര്‍ന്നു നില്‍ക്കുന്നതു കണ്ടു മാധവന്‍ വിസ്മയിച്ചുപോയി . ഇത്ര ഉയരമുള്ള മാളികകള്‍ ഇതില്‍ മുമ്പു താന്‍ കണ്ടിട്ടില്ലെന്നു് ഉള്ളില്‍ മാധവന്‍ നിശ്ചയിച്ചു . ഈ ബങ്കളാവുകളുടെ ഉന്നതങ്ങളായ ഗേറ്റു വാതിലുകള്‍ കടന്നമുതല്‍ മാധവനു കാണപ്പെട്ട സകല സാധനങ്ങളും അത്യാഘര്യകരമായിരുന്നു . ഇതു സാക്ഷാല്‍ ദേവേന്ദ്രന്റെ അമരാവതിതന്നെ ആയിരിക്കുമോ എന്നു തോന്നിപ്പോയി . ദ്രവ്യം നിര്‍ദ്ദാക്ഷിണ്യമായി ചിലവുചെയ്തു ചെയ്യിപ്പിച്ചിട്ടുള്ള വേലകളല്ലാതെ അവിടെ ഒന്നും മാധവന്‍ കണ്ടില്ല . അത്യുന്നതങ്ങളായി അനല്‍പങ്ങളായ ശില്‍പവേലകളോടുകൂടിയ ഗേറ്റുവാതില്‍ കടന്നപ്പോള്‍ ബങ്കളാവുകളുടെ ഉമ്രത്തേക്കു് അര്‍ദ്ധചന്ദ്രാകാരമായ ഒരു വഴിയാണു കണ്ടതു് . വിശേഷമായ ചരല്‍ പൂഴി ഇതുകള്‍ ഇട്ടു് ഇടിച്ച നിരത്തു് അതിവിസ്താരത്തില്‍ കിടക്കുന്ന ആ വഴിയും അതിന്റെ രണ്ടുഭാഗങ്ങളിലും വല െട്ടുമാതിരിയില്‍ വെള്ളിപ്പച്ചായ ചെമ്പു് അഴികളെക്കൊണ്ടു വിചിത്രതരമായ പണിത്തരത്തില്‍ വേലികള്‍ വെച്ചു് അതുകളില്‍ അതിസുരഭികളായും മനോഹരങ്ങളായും

ഉള്ള പൂവള്ളികള്‍ പിടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതും അതുകള്‍ക്കു സമീപം അയ്യഞ്ചു് ആറാറു ഫീറ്റു് ദൂരമായി റോഡില്‍ മനോയ്യമായ ആകൃതികളില്‍ മാര്‍ബള്‍ എന്ന കല്ലുകൊണ്ടു് അവിടവിടെ ഉണ്ടാക്കിവെച്ച കൃത്രിമ ജലാശയങ്ങളും കണ്ടാല്‍ ആരുടെ മനസ്സു വിനോദി യില്ല . ആ അമരാവതിയിലെ എല്ലാ വാസ്തവങ്ങളും പറയുന്നതായാല്‍ ഞാന്‍ ഈ എഴുതുന്നമാതിരിയില്‍ നാലഞ്ചു പുസ്തകങ്ങള്‍ എഴുതേണ്ടിവരും . ബങ്കളാവുകളുടെ ഉമ്രത്തു വണ്ടിയില്‍നിന്നു് ഇറങ്ങി നാലുഭാഗവും നോക്കിയപ്പോള്‍ താന്‍ എന്തോ ഒരു സ്വപ്നമോ മറ്റോ കാണുന്നതോ എന്നു് മാധവനു തോന്നിപ്പോയി. മനസ്സിന്നു് അതികതൌുകകരമല്ലാത്ത ഒരു സാധനവും എങ്ങും മാധവന്‍ കണ്ടില്ലാ. ബങ്കളാവിലെ ഓരോ മുറികളും അതില്‍ ശേഖരിച്ചു ഭംഗിയായി വെച്ചിട്ടുള്ള സാമാനങ്ങളും കണ്ടിട്ടു മാധവന്‍ അഢുതപ്പെട്ടു . പലേ മാതിരിയില്‍ സ്വര്‍ണ്ണഗില്‍ട്ടിട്ട പച്ചവില്ലൂസ്സു്, നീരാളപ്പട്ടു് മുതലായ വിശേഷമാതിരി തുണികള്‍ കൊണ്ടു വേലചെയ്ത കിട കള്‍ തറച്ചതും പലേവിധം അതിമോഹനമായ കൊത്തുവേലകളോടുകൂടിയതും ആയ കസാലകള്‍, കോച്ചുകള്‍, ഓരോ വിസ്തീര്‍ആങ്ങളായി അത്യുന്നതങ്ങളായ മുറികളില്‍ നിരത്തി വരിവരിയായി വെച്ചവ അസംഖ്യം . മാര്‍ബള്‍ എന്ന വെള്ള ല്ലുകൊണ്ടും വിശേഷമായ മരത്തരങ്ങള്‍കൊണ്ടും ദന്തംകൊണ്ടും മറ്റും ഇംഗ്ലീഷുമാതിരിയായി ഉണ്ടാക്കിയ അതികതൌുകങ്ങളായ പലേവിധംമേശകള്‍ . നാലു കോല്‍ ആറു കോല്‍ ദീര്‍ഘത്തില്‍ തങ്കക്കൂടുകള്‍ ഇട്ടതും, അതുകള്‍ക്കു് എതിരേ സമീപം വെച്ചിട്ടുള്ള അതിമനോഹരങ്ങളായ പലേവിധ സാധനങ്ങള്‍ അതുകളില്‍ പ്രതിഫലിക്കുന്നതിനാല്‍ ആ വക സകല സാധനങ്ങളെയും എരട്ടിപ്പിച്ചു കാണിച്ചുംകൊണ്ടു പരിചയമില്ലാത്ത മനുഷ്യനെ പരിഭ്രമിപ്പിക്കുന്നതും ആയ വലിയ നില ആാടികള്‍ അസംഖ്യം . നാനൂറും അഞ്ഞൂറും ദീപങ്ങള്‍ വെഎേറെ കത്തിക്കാന്‍ ഉള്ള വെള്ളിക്കുഴലുകളില്‍ ഗോളാകൃതിയായി ചെറിയ ചില്ലിന്റെ കൂടുകള്‍ വെച്ചു സ്വതേ അതിധവളങ്ങളാണെങ്കിലും സൂര്യപ്രഭയോ അറിപ്രഭയോ തട്ടുമ്പോള്‍ അനേകവിധമായ വര്‍ണ്ണങ്ങളെ ഉപ്പ്വലിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു തൂങ്ങുന്നതും അനേകവിധ കൊത്തുവേലയുള്ളതുമായ സ്ഫടികത്തൂക്കുമാലകളോടുകൂടി വിസ്താരത്തില്‍ വൃത്തത്തില്‍ നില്‍ക്കുന്നവകളും വിളക്കുവെച്ചാല്‍ ചന്ദ്രപ്രഭാപൂരംതന്നെ എന്നു തോന്നിക്കുന്നതും ആയ ലസ്റ്റര്‍വിളക്കുകള്‍ , അവിടവിടെ തങ്കവാര്‍ആീസ്സും, പച്ചറെ , മഞ്ഞറെ മുതലായവ പലേവിധ വര്‍ണ്ണച്ചായങ്ങളെ പിടിപ്പിച്ചു മിന്നിത്തിളങ്ങിക്കൊണ്ടു നില്‍ക്കുന്ന അത്യുന്നതങ്ങളായ മച്ചുകളില്‍നിന്നു വെള്ളിച്ചങ്ങലകളില്‍ തൂക്കിവിട്ടവ അനവധി . അത്യുന്നതങ്ങളായ ചുമരുകളില്‍ പതിപ്പിച്ചിട്ടുള്ള അത്യാഘര്യകരങ്ങളായ ചിത്ര ആാടിക്കൂടുകളുടെ ഇടയ്ക്കിടെ സ്വര്‍ണ്ണവര്‍ണ്ണങ്ങളായും രൂപ്യമയമായും ഉള്ള തണ്ടുകളില്‍ എറക്കി ചുമരില്‍ പതിച്ചുനിര്‍ത്തീട്ടുള്ള വാള്‍സെട്ടു് എന്നു് ഇംഗ്ലീഷില്‍ പറയുന്ന വിളക്കുകള്‍ , സ്ഫടികത്തൂക്കുകളോടുകൂടി വെളുത്തും നീല വര്‍ണ്ണങ്ങളായും മഞ്ഞനിറത്തിലും ഉള്ള ചായങ്ങളും വാര്‍ആീസ്സുകളും കൊടുത്തു് അതിഗംഭീരങ്ങളായി നില്‍ക്കുന്ന ചുമരുകളെ അലങ്കരിച്ചുംകൊണ്ടു നില്‍ക്കുന്നവ അനവധി . ചിലേടങ്ങളില്‍ മുഴുവന്‍ പട്ടുപരവതാനികള്‍ വിരിച്ചും ചിലേടങ്ങളില്‍ മാര്‍ബള്‍ ല്‍ കടഞ്ഞുണ്ടാക്കിയ പലകകള്‍ പതിച്ചും ഉള്ള നിലങ്ങള്‍. അത്യുന്നതങ്ങളായ സധൌങ്ങളില്‍ കയറുവാന്‍ പദാകൃതിയിലും നാഗാകൃതികളിലും മറ്റും അതിമനോഹരമാംവആം ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതും അതിഗംഭീരങ്ങളായും ഉള്ള കോണികള്‍. കഴുത്തിന്നും അടിക്കും മാത്രം സ്വര്‍ണ്ണറെ കൊടുത്തശേഷം മുഴുവനും വെള്ളച്ചായമോ പച്ചച്ചായമോ മഞ്ഞച്ചായമോ ഇട്ടു പീവരങ്ങളായി അത്യുന്നതങ്ങളായി നില്‍ക്കുന്ന സ്തംഭങ്ങള്‍! മനോഹരങ്ങളായ ജാലകങ്ങള്‍ , വാതിലുകള്‍ , വിലയേറിയ പട്ടുവളകള്‍കൊണ്ടു് ഉണ്ടാക്കിയ തിരകള്‍ . വെള്ളികൊണ്ടും സ്വര്‍ണ്ണംകൊണ്ടും ഗില്‍ട്ടു് ഇട്ടു നീരാളപ്പട്ടുതിരിയിട്ട വില്ലൂസ്സുകൊണ്ടും പട്ടുകൊണ്ടും ഉള്ള കിട കള്‍ , ഉപധാനങ്ങള്‍ , വെള്ളിമേ ട്ടി ഇതുകളോടു കൂടിയ കട്ടിലുകള്‍ , ഈവക ഓരോ സാധനങ്ങള്‍ മാധവന്‍ കണ്ടതുകളെക്കുറിച്ചു ശരിയായി വര്‍ണ്ണിക്കാന്‍ ആരാല്‍ കഴിയും ! മേല്‍ക്കുമേല്‍ അതിഗംഭീരങ്ങളായി നില്‍ക്കുന്ന സധൌങ്ങളുടെ അഗ്രത്തില്‍ കാണപ്പെടുന്ന ചന്ദ്രശാലകളെ കണ്ടാല്‍ ആരുടെ മനസ്സു കുതൂഹലപ്പെടാതിരിക്കും ! അഞ്ചു് – ആറു് നില മാളികള്‍ മേല്‍ക്കുമേല്‍ കഴിഞ്ഞാല്‍ അതുകളുടെ ഉപരി ഓരോ ചന്ദ്രശാലകള്‍ എന്നു പറയപ്പെടുന്ന മേപ്പുരയില്ലാത്ത വെണ്ണമാടമേടകളെ കാണാം . ഈ ചന്ദ്രശാലകളുടെ സ്ഥലങ്ങള്‍ ചിലേടങ്ങളില്‍ ശുദ്ധസ്ഫടികം പടുത്തും , ചിലേടങ്ങള്‍ കുപ്പിക്കിആക്കൂടു് ഉരുക്കിക്കമെഴുകി ഇരിപ്പിച്ചു് പലേവിധമായ ചായങ്ങളില്‍ അതിന്മേല്‍ ലതാകൃതികളായും പുഷ്പാകൃതികളായുമുള്ള ചിത്രങ്ങളെക്കൊണ്ടു് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും , ചിലേടങ്ങള്‍ ശുദ്ധ മുത്തുശിപ്പികടഞ്ഞു പലകയാക്കി പടുത്തും ചിലേടങ്ങള്‍ വിശേഷവിധിയായി ഭംഗിയുള്ള പട്ടുപായകളെക്കൊണ്ടു മൂടിയും കാണാം. ചന്ദ്രശാലകളുടെ നാലു വക്കുകളിലും മുട്ടിനിന്നു് ഉയരം പൊങ്ങി നില്‍ക്കുന്ന ഓരോവിധം വേലികളുടെ മാതിരികളിലുള്ള ആവരണങ്ങളുടെ ഒരു ഭംഗി വാചാമഗോചരമെന്നുതന്നെ പറയാം. ചില സ്ഥലങ്ങളുടെ നാലു വക്കുകളും പൂഎുകൊടുത്തതിനാല്‍ നിറത്തിന്നു മങ്ങല്‍ വരാത്ത തങ്കവര്‍ണ്ണമായ ചെറിയ പിച്ചള മ്പികള്‍കൊണ്ടു് അവിടവിടെ രജതവര്‍ണ്ണമായ കുമിഴുകള്‍ അടിച്ചുള്ള വേലികള്‍ ലതാകൃതിയിലും പുഷ്പാകൃതിയിലും വേലചെയ്തതുകളെകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടു കാണാം . ചില സ്ഥലങ്ങള്‍ ശുദ്ധ മാര്‍ബള്‍ എന്ന ഉളയുന്ന വെള്ള ല്ലുകള്‍കൊണ്ടു കടഞ്ഞുണ്ടാക്കിയ അസംഖ്യം അഴികളെക്കൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടു കാണാം. ചില മേടകളുടെ നാലു വക്കിനും ലോഹങ്ങളെക്കൊണ്ടു വാര്‍ത്തതും , മാര്‍ബള്‍ കുഴിച്ചുണ്ടാക്കിയതും വിശേഷമായി മആുകൊണ്ടു് ഉണ്ടാക്കി കടഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതുമായ പലേവിധം പാത്രങ്ങളില്‍ അതിസുരഭികളായും മനോഹരങ്ങളായും ഉള്ള പുഷ്പച്ചെടികള്‍ നട്ടുവളര്‍ത്തിയവകളെ നിരത്തി വരിവരിയായി വെച്ചിരിക്കുന്നതു കാണാം . ചില സ്ഥലങ്ങളില്‍ യന്ത്രപ്പണിയാല്‍ ചെമ്പു കുഴലില്‍ക്കൂടി വളരെ അഗാധത്തില്‍നിന്നു വലിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന ജലം മാര്‍ബള്‍, സ്ഫടികം ഇതുകളെക്കൊണ്ടു് പദാകൃതിയിലും ഓരോ മൃഗങ്ങളുടെ മുഖാകൃതിയിലും ചക്രാകൃതിയിലും മറ്റും ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഓരൊ ദ്വാരങ്ങളില്‍കൂടി നേത്രങ്ങളേയും ശോത്രങ്ങളേയും ഒരുപോലെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവിധമുള്ള ആകൃതിയിലും ശബ്ദത്തോടും അനര്‍നളമായി പതിച്ചുകൊണ്ടു് ഇരിക്കുന്നതു കാണാം . ഇങ്ങിനെ ആ അമരാവതി ബങ്കളാവില്‍ മാധവനാല്‍ കാണപ്പെട്ട സാധനങ്ങളുടെ അവസ്ഥയെപ്പറ്റി പറഞ്ഞു മനസ്സിലാക്കുവാനുള്ള വാിിത്വം എനിക്കു് ഇല്ലെന്നു ഞാന്‍ വിചാരിക്കുന്നതിനാല്‍ എനി ചുരുക്കി പറയാം. മേല്‍ കാണിച്ചവിധമുള്ള ചന്ദ്രശാലകള്‍ മുതലായതും ഇതു കൂടാതെ വാപികള്‍ , മണിമയമഞ്ചങ്ങള്‍, പുസ്തകശാലകള്‍, തോട്ടങ്ങള്‍ മുതലായ അനേകസാധനങ്ങളും കണ്ടു് മാധവന്‍ അത്യാനന്ദപ്പെട്ടു എന്നേ പറവാനുള്ളു . മാധവന്‍ ഈ ഭൂമി വിട്ടു് ഏതോ ഇതുവരെ അനുഭവിാത്ത സുഖങ്ങളോടുകൂടിയ ഒരു സ്വര്‍നലോകത്തോ മറ്റോ തന്നെ കൊണ്ടാക്കിയതുപോലെ തോന്നി. മാധവന്‍, ബാബു ഗോവിന്ദസേന്റെ ആതിഥ്യം പരിഗ്രഹിച്ചു് ഈ സ്വര്‍നതുല്യമായ അമരാവതിയില്‍ എട്ടുപത്തുദിവസം സുഖമായി താമസിച്ചു . ഗോവിന്ദപ്പണിക്കരും ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവനും പുറപ്പെട്ടിട്ടു് ഇരുപതില്‍ അധികം ദിവസമായല്ലോ. അവരുടെ കഥ എന്തായി എന്നു് അറിവാന്‍ എന്റെ വായനക്കാര്‍ ചോദിക്കുന്നതായാല്‍ എനിക്കു് അല്‍പമേ പറവാനുള്ളു . “ഇന്ത്യ എങ്ങും തീവണ്ടി , കമ്പിത്തപാല്‍ —മാധവനെ കണ്ടുപിടിപ്പാന്‍ എന്തു പ്രയാസം ? ” എന്നു ധാര്‍ം്യം പറഞ്ഞു പുറപ്പെട്ട ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവന്റെ സകല ഗര്‍എും ശമിച്ചു. ബുദ്ധി ക്ഷയിച്ചു ; തീവണ്ടിയും ടെല്ലിഗ്രാഫും തീ പ്പലുകളും എന്തെല്ലാമുണ്ടായിരുന്നാലും ഭാഗ്യം ഇല്ലാതെ യാതൊന്നും മനുഷ്യനു വിചാരിക്കുമ്പോലെയും ആഗ്രഹിക്കുംപോലെയും സാധിക്കുകയില്ലെന്നു ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവന്നു് ഉള്ളില്‍ നല്ല ബോദ്ധ്യമായി. കുറെയ പുറത്തേക്കു പറഞ്ഞുതുടങ്ങി . മദിരാശിയില്‍ എത്തിയ ഉടനെതന്നെ ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവന്‍ ഗില്‍ഹാം സായ്വിനെ ചെന്നു കണ്ടു . മാധവന്‍ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടതുവരെയുള്ള വിവരങ്ങള്‍ അറിഞ്ഞു . ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവനും ഗോവിന്ദപ്പണിക്കര്‍ക്കും മനസ്സിന്നു് അപ്പോള്‍ കുറെ സമാധാനമായി . പിന്നെ അവര്‍ നേരെക്കബൊമ്പായിക്കു വന്നു .ക്കബൊമ്പായില്‍നിന്നു് അനേ്വഷിച്ചുംകൊണ്ടു് കാശിക്കു വന്നു . കാശിയില്‍വെച്ചു ഗോവിന്ദപ്പണിക്കര്‍ക്കു ശരീരത്തിന്നു സുഖ േടായി ഒരു പത്തുദിവസം അവിടെ താമസി േണ്ടിവന്നു . മാധവന്‍ ബിലാത്തിക്കുതന്നെ പോയിരി േണമെന്നു് അസംഗതിയായി ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവന്നു് ഒരു ഉദയം തോന്നി. ഭ്രാന്തന്മാരെപ്പോലെ പിന്നെയുംക്കബൊമ്പായിലേക്കു ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവനും ഗോവിന്ദപ്പണിക്കരും മടങ്ങിപ്പോയി . പലേവിധ അനേ്വഷണങ്ങളും അതി സൂക്ഷ്മമായി അഞ്ചാറു ദിവസം ചെയ്തതില്‍ മുന്‍കുടുമയുള്ള ചെറുപ്പക്കാരനായ ഒരാള്‍ കുറെ ദിവസങ്ങള്‍ക്കുമുമ്പു കപ്പല്‍കയറീട്ടുണ്ടെന്നറിഞ്ഞു : ഉടനെ ബിലാത്തിക്കു കപ്പല്‍കയറിയവരുടെ പേരു വിവരം പോര്‍ട്ടാപ്പീസിലും മറ്റുംപോയി സൂക്ഷ്മമായി അറിഞ്ഞു . അതില്‍ ഒന്നും മാധവന്റെ പേര്‍ കാണ്ണമാനില്ലാ. പക്ഷേ , മാധവന്‍ പേരു മാറ്റിപ്പറഞ്ഞിരിക്കാം എന്നു ശങ്കിച്ചു . എന്നാല്‍ സൂക്ഷ്മത്തില്‍ അങ്ങിനെ അല്ലാ . മാധവന്‍ ശരിയായ പേര്‍ പറഞ്ഞിട്ടുതന്നെയാണു കപ്പല്‍ കയറിയതു്. എന്നാല്‍ അതു കല്‍ ത്താവിലേക്കുള്ള കപ്പലുകളില്‍ കയറിയ ആളൂകളുടെ പേര്‍ കാണുന്ന പുസ്തകത്തിലാണു ചേര്‍ത്തിട്ടുള്ളതു് . പിന്നെ ബ്രീന്‍ഡ്സിവഴിക്കും മാര്‍സെയില്‍സ്വഴിക്കും ബിലാത്തിക്കുള്ള കപ്പലുകള്‍ കയറിയ ആളുകളുടെ പേര്‍ലിസ്തു് നോക്കിയാല്‍ മാധവന്റെ പേര്‍ കാണുമോ ? ചെറുമനുഷ്യാ , നിന്റെ അവസ്ഥ എത്ര നിസ്സാരം! ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവന്‍ പാസന്‍ജര്‍മാരുടെ ലിസ്തു് ഏതു ബുക്കില്‍നിന്നു വായിച്ചുവോ അതില്‍ത്തന്നെ മറ്റൊരേടത്തു് മാധവന്റെ പേര്‍ വെളിവായി എഴുതീട്ടുണ്ടു് . അവിടെ ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവന്‍ നോക്കാന്‍ ഭാവമില്ല . എന്തു ചെയ്യും ! ഭാഗ്യത്തോടുകൂടിത്തന്നെ ഇരിക്കണം . ബുദ്ധിസാമര്‍ഝ്യം — അല്ലെങ്കില്‍ കാര്യസിദ്ധി പ്രയാസം . ഗോവിന്ദപ്പണിക്കര്‍ക്കു ബനാറീസ്സില്‍നിന്നുക്കബൊമ്പായില്‍ മടങ്ങിയെത്തിയപ്പോള്‍ പിന്നെയും ശരീരത്തിന്നു സുഖ േടായി . കല്‍ ത്താവിലേക്കു പോയി അവിടെനിന്നു ബര്‍മ്മയിലേക്കും പോവണമെന്നാണു് അവര്‍ ഉറച്ചതു്. തല്‍ക്കാലം ഗോവിന്ദപ്പണിക്കര്‍ക്കു പുറപ്പെടാന്‍ത സുഖമില്ലാത്തതിനാല്‍ രണ്ടുനാലുദിവസം കഴിഞ്ഞു പോവാമെന്നുവെച്ച്ക്കബൊമ്പായില്‍ത്തന്നെ താമസിച്ചു . ഗോവിന്ദന്‍കുട്ടിമേനവനു പലേ വിദ്യകളും തോന്നിയതില്‍ ന്യൂസ്പേപ്പറില്‍ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തണം എന്നു തോന്നി. ആദ്യത്തില്‍ ഒന്നുരണ്ടുപ്രാവശ്യം ചില ന്യൂസ്പേപ്പറുകളില്‍ ഇന്ദുലേഖയെപ്പറ്റി ഉണ്ടാക്കിയ കളവായ വര്‍ത്തമാനങ്ങളെക്കുറിച്ചു് എഴുതിയിരുന്നു . ആ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തിയ ദിവസങ്ങളില്‍ മാധവന്‍ കപ്പലില്‍ കിടന്നു വിഷമിക്കുന്ന കാലമായിരിക്കും എന്നു ഞാന്‍ വിചാരിക്കുന്നു. ഏതുവിധമായാലും മാധവന്‍ ഈ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തിയ പേപ്പര്‍ യാതൊന്നും കണ്ടതേ